Τα πρόσθετα τροφίμων είναι ουσίες που χρησιμοποιούνται στα τρόφιμα για συγκεκριμένο σκοπό: για να συντηρούνται τα τρόφιμα περισσότερο και με μεγαλύτερη ασφάλεια, να έχουν καλύτερη υφή, σταθερό χρώμα, πιο ευχάριστη γεύση ή για διατήρηση των θρεπτικών συστατικών. Μπορεί να είναι φυσικής προέλευσης, δηλαδή να προέρχονται από ύλες που υπάρχουν στη φύση ή συνθετικά, δηλαδή να παράγονται εργαστηριακά.
Πρόσθετα και υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα
Το βασικό πρόβλημα στη σύγχρονη διατροφή δεν είναι μόνο η ύπαρξη ενός πρόσθετου στην ετικέτα. Είναι η συχνή κατανάλωση υπερ-επεξεργασμένων τροφίμων: προϊόντων με πολλά πρόσθετα συστατικά, έντονη γεύση, μεγάλη διάρκεια ζωής και συχνά υψηλή περιεκτικότητα σε ζάχαρη, αλάτι, λίπη και αρωματικές ύλες.
Τα τρόφιμα με τα περισσότερα πρόσθετα είναι:
- Πατατάκια
- Αλλαντικά
- Έτοιμα γεύματα
- Αναψυκτικά
- Συσκευασμένα γλυκά
- Μπισκότα
- Δημητριακά
- Αλείμματα
- Προϊόντα τύπου fast food
Τα παραπάνω τρόφιμα είναι μερικά από τα επεξεργασμένα και υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα που καλό είναι να καταναλώνονται περιστασιακά και όχι να αποτελούν τη βάση της καθημερινής διατροφής.
Γιατί χρησιμοποιούνται τα πρόσθετα τροφίμων;
Η βιομηχανία τροφίμων τα χρησιμοποιεί κυρίως για:
- Διατήρηση του τροφίμου για περισσότερο χρόνο
- Διατήρηση της φρεσκάδας του τροφίμου
- Πρόληψη της αλλοίωσης από μικροοργανισμούς
- Βελτίωση της υφής
- Ενίσχυση της γεύσης
- Ενίσχυση του χρώματος
- Διευκόλυνση της παραγωγής του τροφίμου
- Ενίσχυση της σταθερότητας κατά τη μεταφορά και την αποθήκευση του τροφίμου
- Διατήρηση της ποιότητας του τροφίμου
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα τα προϊόντα με πρόσθετα είναι «κακά», ούτε ότι όλα τα προϊόντα χωρίς πρόσθετα είναι αυτόματα υγιεινά. Ένα τρόφιμο μπορεί να έχει λίγα πρόσθετα αλλά πολλή ζάχαρη, αλάτι ή κορεσμένα λιπαρά. Γι’ αυτό χρειάζεται να βλέπουμε συνολικά τη διατροφική του αξία.
Τι σημαίνει το «Ε» στην ετικέτα;
Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τα πρόσθετα τροφίμων δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται αυθαίρετα. Πρέπει πρώτα να αξιολογηθούν ως προς την ασφάλειά τους και έπειτα αναγράφονται στη λίστα συστατικών είτε με το όνομά τους είτε με τον γνωστό κωδικό «Ε».
- Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ένα πρόσθετο συστατικό είναι επικίνδυνο
- Σημαίνει ότι το πρόσθετο έχει εγκριθεί για χρήση στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις
Το σημαντικό είναι η ποσότητα, η συχνότητα κατανάλωσης και το συνολικό διατροφικό μοτίβο. Οι αρμόδιοι φορείς χρησιμοποιούν την έννοια της «αποδεκτής ημερήσιας πρόσληψης» ( ADI: Acceptable Daily Intake) για να εκτιμήσουν την ποσότητα μιας ουσίας που μπορεί να καταναλώνεται καθημερινά σε βάθος χρόνου χωρίς αξιοσημείωτο κίνδυνο για την υγεία.
Πρόσθετα τροφίμων που απαιτούν προσοχή
Τα πρόσθετα τροφίμων, μπορεί να αφορούν συντηρητικά, γλυκαντικά, αντιοξειδωτικά, χρωστικές, γαλακτωματοποιητές, σταθεροποιητές και άλλα συστατικά που χρησιμοποιούνται ευρέως στα συσκευασμένα προϊόντα τροφίμων. Παρακάτω αναφέρονται τα σημαντικότερα των οποίων η χρήση απαιτεί προσοχή.
1. Νιτρώδη και νιτρικά άλατα σε επεξεργασμένα κρέατα
Χρησιμοποιούνται σε αλλαντικά, μπέικον, λουκάνικα και άλλα επεξεργασμένα κρέατα για συντήρηση, χρώμα και γεύση. Η συχνή κατανάλωση επεξεργασμένου κρέατος έχει συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου του παχέος εντέρου, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.
2. Τεχνητές χρωστικές
Ορισμένες χρωστικές συνδέονται με προειδοποιήσεις στην επισήμανση, ειδικά όσον αφορά την πιθανή επίδραση στη δραστηριότητα και την προσοχή των παιδιών. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε χρωστική είναι τοξική, αλλά είναι καλό να περιορίζουμε τρόφιμα με έντονα τεχνητά χρώματα, όπως ζαχαρωτά, πολύχρωμα γλυκά και αναψυκτικά.
3. Γλυκαντικά
Τα γλυκαντικά χρησιμοποιούνται ως υποκατάστατα ζάχαρης σε light αναψυκτικά, τσίχλες, επιδόρπια, γιαούρτια και προϊόντα «χωρίς ζάχαρη». Για παράδειγμα, η ασπαρτάμη έχει αποδεκτή ημερήσια πρόσληψη 40 mg ανά κιλό σωματικού βάρους στην Ευρώπη, η οποία θεωρείται προστατευτική για τον γενικό πληθυσμό. Παρ’ όλα αυτά, τα προϊόντα με γλυκαντικά που είναι χαμηλά σε θερμίδες, δεν πρέπει να γίνονται αφορμή για υπερκατανάλωση.
4. Βενζοϊκό νάτριο
Το βενζοϊκό νάτριο χρησιμοποιείται ως συντηρητικό, κυρίως σε όξινα τρόφιμα και ποτά, όπως αναψυκτικά, σάλτσες και τουρσιά. Όπως με όλα τα πρόσθετα, σημασία έχει η εγκεκριμένη χρήση, η ποσότητα και η συνολική έκθεση από πολλά τρόφιμα.
5. Ακρυλαμίδιο
Το ακρυλαμίδιο δεν είναι πρόσθετο που προστίθεται στο τρόφιμο. Δημιουργείται κατά το μαγείρεμα σε υψηλές θερμοκρασίες, κυρίως σε αμυλούχα τρόφιμα όπως πατάτες, πατατάκια, τηγανητά και έντονα ψημένα προϊόντα. Η EFSA έχει χαρακτηρίσει την έκθεση σε ακρυλαμίδιο μέσω της διατροφής ως θέμα δημόσιας υγείας, επειδή μπορεί να αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου.
6. Βρωμιούχο φυτικό έλαιο και βρωμικό κάλιο
Κάποια συστατικά που αναφέρονται συχνά σε άρθρα για «επικίνδυνα πρόσθετα» δεν έχουν την ίδια νομική κατάσταση σε όλες τις χώρες. Για παράδειγμα, το βρωμιούχο φυτικό έλαιο — BVO — δεν αποτελεί πλέον επιτρεπόμενο πρόσθετο στις ΗΠΑ, καθώς η FDA ανακάλεσε την άδεια χρήσης του το 2024.
Αυτό δείχνει γιατί είναι σημαντικό να ελέγχουμε όχι μόνο τι διαβάζουμε στο διαδίκτυο, αλλά και τι ισχύει στη χώρα ή την αγορά όπου αγοράζουμε τρόφιμα.
Πώς να μειώσετε τα πρόσθετα στην καθημερινή διατροφή
Η λύση δεν είναι ο φόβος. Είναι η ενημέρωση και οι απλές, σταθερές επιλογές.Προτιμήστε περισσότερα φρέσκα και ακατέργαστα τρόφιμα όπως:
- Προτιμήστε περισσότερα φρέσκα και ακατέργαστα τρόφιμα όπως:
Φρούτα, λαχανικά, όσπρια, σπόρους, ξηρούς καρπούς, αυγά, ψάρι, κοτόπουλο - Προτιμήστε λιγότερο επεξεργασμένα ή ζυμωμένα τρόφιμα:
Γιαούρτι, τυρί, κεφίρ, δημητριακά και προϊόντα ολικής άλεσης - Μειώστε τα αλλαντικά, τα λουκάνικα, το μπέικον και τα έτοιμα κρεατοσκευάσματα
- Διαβάστε τη λίστα συστατικών. Όσο πιο μεγάλη και περίπλοκη είναι, τόσο περισσότερο αξίζει να προβληματιστείτε.
- Μην επιλέγετε ένα προϊόν μόνο επειδή γράφει «light», «fitness», «χωρίς ζάχαρη» ή «υγιεινό». Ελέγξτε συνολικά τα συστατικά.
- Περιορίστε αναψυκτικά, συσκευασμένα γλυκά, τυποποιημένα σνακ και έτοιμα γεύματα
- Μαγειρέψτε πιο συχνά στο σπίτι, ώστε να γνωρίζετε τι βάζετε στο φαγητό σας
Το μέλλον των πρόσθετων τροφίμων
Η τεχνολογία τροφίμων εξελίσσεται συνεχώς. Νέες μέθοδοι παραγωγής, η βιοτεχνολογία και πιο «καθαρές» τεχνικές συντήρησης μπορούν να οδηγήσουν σε ασφαλέστερα, πιο βιώσιμα και πιο ποιοτικά τρόφιμα. Παράλληλα, οι αρμόδιοι φορείς επανεξετάζουν τα πρόσθετα όταν υπάρχουν νέα επιστημονικά δεδομένα ή αλλαγές στην κατανάλωση του πληθυσμού.
Τι να θυμάστε
Τα πρόσθετα τροφίμων δεν είναι όλα ίδια. Κάποια είναι απαραίτητα για την ασφάλεια και τη σταθερότητα των τροφίμων, ενώ άλλα υπάρχουν κυρίως για να κάνουν ένα υπερ-επεξεργασμένο προϊόν πιο ελκυστικό.
Το πιο σημαντικό βήμα είναι να επιστρέψουμε σε μια πιο απλή διατροφή:
- Περισσότερα τρόφιμα κοντά στη φυσική τους μορφή
- Λιγότερα προϊόντα με μεγάλη λίστα συστατικών
- Λιγότερα αναψυκτικά
- Λιγότερα αλλαντικά
- Λιγότερα έτοιμα σνακ και συσκευασμένα τρόφιμα
Δεν χρειάζεται πανικός. Χρειάζεται γνώση, μέτρο και καλύτερες καθημερινές επιλογές. Την επόμενη φορά που θα βρεθείτε μπροστά σε ένα ράφι σούπερ μάρκετ, αφιερώστε λίγα δευτερόλεπτα στην ετικέτα. Η διατροφή μας χτίζεται από μικρές αποφάσεις και αυτές οι αποφάσεις, όταν επαναλαμβάνονται κάθε μέρα, κάνουν τη διαφορά.
Βιβλιογραφία
- Lane MM, Gamage E, Du S, Ashtree DN, McGuinness AJ, Gauci S, Baker P, Lawrence M, Rebholz CM, Srour B, Touvier M, Jacka FN, O’Neil A, Segasby T, Marx W. Ultra-processed food exposure and adverse health outcomes: umbrella review of epidemiological meta-analyses. 2024 Feb 28;384:e077310
- Warner JO. Artificial food additives: hazardous to long-term health? Arch Dis Child. 2024 Oct 18;109(11):882-885
- Chazelas E, Pierre F, Druesne-Pecollo N, Esseddik Y, Szabo de Edelenyi F, Agaesse C, De Sa A, Lutchia R, Gigandet S, Srour B, Debras C, Huybrechts I, Julia C, Kesse-Guyot E, Allès B, Galan P, Hercberg S, Deschasaux-Tanguy M, Touvier M. Nitrites and nitrates from food additives and natural sources and cancer risk: results from the NutriNet-Santé cohort. Int J Epidemiol. 2022 Aug 10;51(4):1106-1119
