Κλινική Διαιτολόγος | Ορσαλία Κώνστα

Να πάρω συμπλήρωμα πρωτεΐνης; Ναι ή όχι;

Orsalia Konsta — Mon, 19 Oct 2026 06:13:54 +0000

Αν γυμνάζεσαι, θέλεις να αυξήσεις τη μυϊκή σου μάζα ή προσπαθείς να χάσεις λίπος, είναι πολύ πιθανό να έχεις σκεφτεί να ξεκινήσεις να λαμβάνεις ένα συμπλήρωμα πρωτεΐνης. Η πρωτεΐνη σε σκόνη είναι ένα από τα πιο δημοφιλή συμπληρώματα διατροφής και αποτελεί μία νέα τάση που ολοένα και αυξάνεται.

Είναι, όμως, απαραίτητη για όλους; Η απάντηση είναι όχι!

ς δούμε πότε μπορεί να μας φανεί χρήσιμη, τι πρέπει να προσέξουμε και πώς μπορούμε να καταλάβουμε αν τη χρειαζόμαστε πραγματικά.

1. Γιατί είναι σημαντική η πρωτεΐνη;

Η πρωτεΐνη είναι ένα από τα τρία βασικά μακροθρεπτικά συστατικά και παίζει καθοριστικό ρόλο στη σωστή λειτουργία του οργανισμού. Συμβάλλει:

Στην ανάπτυξη και διατήρηση της μυϊκής μάζας
Στην αποκατάσταση των μυών μετά την άσκηση
Στη διατήρηση της μυϊκής μάζας κατά την απώλεια βάρους
Στη φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος
Στη δημιουργία και επιδιόρθωση ιστών
Στον κορεσμό, για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα

Επομένως, η επαρκής πρόσληψη πρωτεΐνης δεν αφορά μόνο όσους πηγαίνουν στο γυμναστήριο. Είναι σημαντική για όλους, ανεξάρτητα από το επίπεδο φυσικής δραστηριότητας.

2. Πόση πρωτεΐνη χρειάζομαι καθημερινά;

Οι ανάγκες σε πρωτεΐνη διαφέρουν από άτομο σε άτομο και εξαρτώνται από το σωματικό βάρος, την ηλικία, τη φυσική δραστηριότητα, τον στόχο και την κατάσταση της υγείας.

Ενδεικτικά:

0,8-1 g/kg: αποτελεί τη συνιστώμενη ημερήσια πρόσληψη για τους περισσότερους υγιείς ενήλικες με χαμηλή φυσική δραστηριότητα*
(*Παράδειγμα: Ένα άτομο υγιές με σωματικό βάρος 70 kg χρειάζεται ~70 g πρωτεΐνης ανά ημέρα)
1,2–1,6 g/kg: μπορεί να είναι κατάλληλη πρόσληψη για άτομα μεγαλύτερης ηλικίας ή με αυξημένη φυσική δραστηριότητα, γυναίκες σε περίοδο εγκυμοσύνης ή/και θηλασμού
1,4–2,0 g/kg: μπορεί να καλύψει τις ανάγκες πολλών αθλητών που ασκούνται συστηματικά, ιδιαίτερα όταν στόχος είναι η ανάπτυξη ή η διατήρηση της μυϊκής μάζας

Οι παραπάνω τιμές είναι ενδεικτικές και όχι εξατομικευμένες συστάσεις.

3. Μπορώ να πάρω αρκετή πρωτεΐνη μόνο από τις τροφές;

Για τους περισσότερους ανθρώπους, μια ισορροπημένη διατροφή μπορεί να καλύψει τις ημερήσιες ανάγκες σε πρωτεΐνη χωρίς τη χρήση συμπληρωμάτων.
Μερικές καλές πηγές πρωτεΐνης είναι:

Κοτόπουλο και γαλοπούλα
Ψάρια και θαλασσινά
Αυγά
Γάλα, γιαούρτι και τυρί
Όσπρια, όπως φακές, φασόλια και ρεβίθια
Τόφου και προϊόντα σόγιας
Ξηροί καρποί και σπόροι

Για παράδειγμα, ένα πρωινό γεύμα με γιαούρτι, βρώμη και ξηρούς καρπούς, που θα συνδυαστεί με μεσημεριανό με κοτόπουλο, ρύζι ολικής και λαχανικά και ένα βραδινό με αυγά, λίγο τυρί και ψωμί ολικής άλεσης, είναι ένα ισορροπημένο ημερήσιο πλάνο ως προς την πρόσληψη πρωτεΐνης και μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην κάλυψη των ημερήσιων αναγκών σου. ***(Δεν ξεχνάμε τα φρούτα και τα λαχανικά για μια ισορροπημένη διατροφή).

Ενδεικτικά, πόση πρωτεΐνη περιέχουν ορισμένα τρόφιμα;

Τρόφιμο	Πρωτεΐνη
1 αυγό	~ 6–7 g
200 g στραγγιστό γιαούρτι	~ 16–20 g
100 g μαγειρεμένο κοτόπουλο	~ 30–31 g
100 g μαγειρεμένος σολομός	~ 22–25 g
1 φλιτζάνι μαγειρεμένες φακές	~ 17–18 g
250 ml γάλα	~ 8–9 g

*Οι ποσότητες είναι ενδεικτικές και διαφοροποιούνται ανάλογα με το προϊόν, την ποικιλία και τον τρόπο παρασκευής.

Επομένως, εάν καταναλώνεις ήδη επαρκείς ποσότητες πρωτεΐνης από τα γεύματά σου, η προσθήκη ενός συμπληρώματος δεν έχει να προσφέρει κάποιο επιπλέον όφελος.

4.Πότε μπορεί να χρειάζομαι συμπλήρωμα πρωτεΐνης;

Η πρωτεΐνη σε σκόνη δεν είναι απαραίτητη, καθώς μπορούμε να καλύψουμε τις ανάγκες μας σε πρωτεΐνη μέσω της διατροφής. Μπορεί, όμως, να αποτελέσει ένα χρήσιμο εργαλείο όταν δυσκολευόμαστε να καλύψουμε τις ανάγκες μας μέσω της καθημερινής διατροφής.

Μπορεί να σε εξυπηρετήσει εάν:

Έχεις ένα απαιτητικό καθημερινό πρόγραμμα και δεν προλαβαίνεις πάντα να καταναλώσεις ένα πλήρες γεύμα
Είσαι μεγαλύτερης ηλικίας και χρειάζεσαι επαρκή πρόσληψη πρωτεΐνης
Έχεις αυξημένες ανάγκες λόγω κάποιας κατάστασης αποκατάστασης, κατόπιν κατάλληλης αξιολόγησης
Γυμνάζεσαι συστηματικά και έχεις αυξημένες πρωτεϊνικές ανάγκες (π.χ. πρωταθλητισμός)
Δεν μπορείς να καταναλώσεις επαρκείς ποσότητες μέσω της διατροφής και χρειάζεσαι να ενισχύσεις τη διατροφή σου με ένα συμπλήρωμα

5. Ποια είναι τα οφέλη της πρωτεΐνης σε σκόνη;

Όταν υπάρχει πραγματική ανάγκη, η πρωτεΐνη σε σκόνη μπορεί να προσφέρει αρκετά πρακτικά πλεονεκτήματα. Τα βασικότερα είναι:

Ευκολία: παρασκευάζεται γρήγορα και μεταφέρεται εύκολα
Ευελιξία: μπορεί να προστεθεί σε διάφορες συνταγές, πέρα από ένα απλό ρόφημα

Αξίζει, ωστόσο, να θυμόμαστε ότι το συμπλήρωμα δεν αυξάνει από μόνο του τη μυϊκή μάζα, ούτε προκαλεί απώλεια λίπους. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από τη συνολική διατροφή, την προπόνηση, τον ύπνο και τη συνέπεια.

6. Υπάρχουν μειονεκτήματα ή κίνδυνοι;

Όπως κάθε συμπλήρωμα, έτσι και η πρωτεΐνη σε σκόνη χρειάζεται σωστή επιλογή και χρήση.
Πριν αγοράσεις ένα προϊόν, έλεγξε:

Τα πρόσθετα σάκχαρα: ορισμένα προϊόντα περιέχουν αρκετή ζάχαρη, κάτι που μπορεί να μην εξυπηρετεί τους στόχους σου
Τα συστατικά: προτίμησε μια σύνθεση που ανταποκρίνεται στις ανάγκες και στις προτιμήσεις σου, χωρίς περιττά πρόσθετα. Προτίμησε απλά συμπληρώματα π.χ. με καθαρή πρωτεΐνη ορού γάλακτος
Την ποιότητα και τον έλεγχο του προϊόντος: επίλεξε αξιόπιστους κατασκευαστές και προϊόντα με ανεξάρτητο έλεγχο ποιότητας, όπου είναι διαθέσιμος
Τις αλλεργίες και τις δυσανεξίες: η πρωτεΐνη ορού γάλακτος περιέχει πρωτεΐνες γάλακτος, ενώ ορισμένα φυτικά προϊόντα μπορεί να περιέχουν σόγια ή άλλα αλλεργιογόνα
Την ποσότητα που καταναλώνεις: μεγαλύτερη πρόσληψη δεν σημαίνει απαραίτητα καλύτερα αποτελέσματα

Ορισμένα προϊόντα έχουν βρεθεί να περιέχουν ανεπιθύμητα συστατικά, χωρίς να σημαίνει αυτομάτως ότι κάθε προϊόν είναι επικίνδυνο.

7. Τελικά, να πάρω συμπλήρωμα πρωτεΐνης;

Η απάντηση θα πρέπει να είναι εξατομικευμένη. Η πρωτεΐνη σε σκόνη είναι ένα πρακτικό συμπλήρωμα διατροφής, αλλά όχι ένα απαραίτητο συμπλήρωμα μιας ισορροπημένης διατροφής.
Πριν αποφασίσεις, αναρωτήσου:

Καλύπτω τις ημερήσιες ανάγκες μου μέσω των τροφών;
(~1g ανά κιλό σωματικού βάρους)
Γυμνάζομαι συστηματικά και έχω αυξημένες ανάγκες;
Δυσκολεύομαι να καταναλώσω αρκετή πρωτεΐνη μέσα στην ημέρα από τρόφιμα;
Έχω επιλέξει ένα αξιόπιστο προϊόν που ταιριάζει στις ανάγκες μου;

Αν η διατροφή σου καλύπτει ήδη τις ανάγκες σου, πιθανότατα δεν χρειάζεσαι συμπλήρωμα. Αν, αντίθετα, υπάρχει διατροφικό κενό, μπορεί να αποτελέσει μια χρήσιμη λύση.
Σε κάθε περίπτωση συστήνεται η ενημέρωση από γιατρό και διαιτολόγο πριν από τη χρήση.

Συμπέρασμα

Η βάση μιας ισορροπημένης διατροφής είναι η ποικιλία, η ισορροπία και η κάλυψη των αναγκών μας μέσα από θρεπτικά τρόφιμα. Δεν χρειάζεται απαραίτητα ένα συμπλήρωμα διατροφής, απλά να λαμβάνεται η σωστή ποσότητα πρωτεΐνης για το σώμα σου, το επίπεδο δραστηριότητάς σου και τους στόχους σου. Πριν εντάξεις ένα συμπλήρωμα πρωτεΐνης στην καθημερινότητά σου, αξιολόγησε τις διατροφικές σου ανάγκες με τη βοήθεια ενός διαιτολόγου, ώστε να διαπιστώσεις αν πραγματικά το χρειάζεσαι και πώς μπορεί να ενταχθεί σωστά στο διατροφικό σου πλάνο.

Βιβλιογραφία

1. Bandara SB, Towle KM, Monnot AD. A human health risk assessment of heavy metal ingestion among consumers of protein powder supplements. Toxicol Rep. 2020 Aug 21;7:1255-1262
2. Jäger R, Kerksick CM, Campbell BI, Cribb PJ, Wells SD, Skwiat TM, Purpura M, Ziegenfuss TN, Ferrando AA, Arent SM, Smith-Ryan AE, Stout JR, Arciero PJ, Ormsbee MJ, Taylor LW, Wilborn CD, Kalman DS, Kreider RB, Willoughby DS, Hoffman JR, Krzykowski JL, Antonio J. International Society of Sports Nutrition Position Stand: protein and exercise. J Int Soc Sports Nutr. 2017 Jun 20;14:20
3. Lemon PW. Effect of exercise on protein requirements. J Sports Sci. 1991 Summer;9 Spec No:53-7

Το άρθρο Να πάρω συμπλήρωμα πρωτεΐνης; Ναι ή όχι; εμφανίστηκε πρώτα στο Κλινική Διαιτολόγος | Ορσαλία Κώνστα.

Βερβερίνη: όσα χρειάζεται να γνωρίζεις

Orsalia Konsta — Mon, 05 Oct 2026 09:15:02 +0000

Η βερβερίνη είναι ένα από τα συμπληρώματα διατροφής που έχουν συζητηθεί περισσότερο τα τελευταία χρόνια, κυρίως σε σχέση με την απώλεια βάρους, το σάκχαρο και τη μεταβολική υγεία. Η δημοτικότητά της έχει αυξηθεί σημαντικά, ιδιαίτερα μέσα από τα social media, όπου συχνά παρουσιάζεται ως μια «φυσική» λύση για τον μεταβολισμό και την απώλεια βάρους.

Η πραγματικότητα, όμως, είναι πιο σύνθετη. Η βερβερίνη έχει πράγματι μελετηθεί αρκετά και υπάρχουν ενδείξεις ότι μπορεί να επηρεάσει θετικά ορισμένους μεταβολικούς δείκτες. Από την άλλη, δεν πρόκειται για ένα συμπλήρωμα χωρίς περιορισμούς ή παρενέργειες. Τι γνωρίζουμε, λοιπόν, μέχρι σήμερα και τι αξίζει να προσέξεις πριν αποφασίσεις αν είναι κάτι που χρειάζεσαι; Θα τα εξετάσουμε στο παρόν άρθρο.

Τι είναι η βερβερίνη;

Η βερβερίνη είναι μία ουσία φυτικής προέλευσης που βρίσκεται σε διάφορα φυτά, κυρίως σε είδη του γένους Berberis. Σήμερα διατίθεται κυρίως σε μορφή συμπληρώματος διατροφής.
Έχει μελετηθεί για πιθανές επιδράσεις σε:
• Μεταβολισμό της γλυκόζης
• Ευαισθησία στην ινσουλίνη
• Λιπίδια του αίματος,
• Μηχανισμούς που σχετίζονται με την απώλεια βάρους.

Μάλιστα, ένας από τους μηχανισμούς που έχουν μελετηθεί αφορά την AMPK, το ένζυμο που συμμετέχει στη ρύθμιση του ενεργειακού μεταβολισμού των κυττάρων. Αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η βερβερίνη έχει προκαλέσει ενδιαφέρον σε σχέση με τον διαβήτη, την παχυσαρκία και τη μεταβολική υγεία.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι επειδή μια ουσία έχει ενδιαφέροντα βιολογικό μηχανισμό, θα έχει απαραίτητα και θεαματικό αποτέλεσμα στην πράξη. Για αυτό έχει σημασία να κοιτάμε τι δείχνουν οι κλινικές μελέτες και όχι μόνο τι συμβαίνει σε θεωρητικό επίπεδο.

Πάμε να τα δούμε αναλυτικά:

Βερβερίνη και σάκχαρο

Η βερβερίνη έχει μελετηθεί αρκετά σε άτομα με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 και τα αποτελέσματα είναι αρκετά ενδιαφέροντα. Σε ορισμένες μελέτες έχει φανεί ότι μπορεί να συμβάλλει στη βελτίωση:
• Γλυκόζης νηστείας
• Μεταγευματικής γλυκόζης
• Γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης (HbA1c)
• Δεικτών που σχετίζονται με την αντίσταση στην ινσουλίνη

Μια πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση τυχαιοποιημένων μελετών έδειξε ότι η βερβερίνη μπορεί να έχει θετική επίδραση σε αρκετούς δείκτες του γλυκαιμικού ελέγχου. Αυτό είναι ενθαρρυντικό, αλλά δεν σημαίνει ότι η βερβερίνη μπορεί να αντικαταστήσει τη διατροφή ή τη φαρμακευτική αγωγή στον διαβήτη. Ειδικά αν κάποιος λαμβάνει ήδη φάρμακα που μειώνουν το σάκχαρο, χρειάζεται προσοχή, καθώς η βερβερίνη μπορεί να αλληλεπιδράσει με την φαρμακευτική αγωγή και να επηρεάσει τα επίπεδα γλυκόζης.

Βερβερίνη και χοληστερόλη

Ένα ακόμη πεδίο στο οποίο η βερβερίνη παρουσιάζει ενδιαφέρον είναι το λιπιδαιμικό προφίλ.
Σε μελέτες έχει παρατηρηθεί πιθανή μείωση:
• LDL χοληστερόλης
• Ολικής χοληστερόλης
• Τριγλυκεριδίων

Τα αποτελέσματα αυτά είναι ενδιαφέροντα, αλλά δεν θα πρέπει να οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η βερβερίνη αποτελεί θεραπεία για την υψηλή χοληστερόλη ή ότι μπορεί να αντικαταστήσει τη φαρμακευτική αγωγή όταν αυτή είναι απαραίτητη.
Η καρδιαγγειακή υγεία επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες και η διατροφή παραμένει βασικό κομμάτι της συνολικής αντιμετώπισης.

Βερβερίνη και απώλεια βάρους

Εδώ βρίσκεται ίσως ο μεγαλύτερος λόγος για τον οποίο η βερβερίνη έγινε τόσο δημοφιλής.Στο διαδίκτυο συχνά θα τη συναντήσεις ως «φυσικό Ozempic». Η συγκεκριμένη σύγκριση, όμως, είναι υπερβολική και μπορεί να δημιουργήσει λανθασμένες προσδοκίες.

Η βερβερίνη και τα φαρμακευτικά σκευάσματα που χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση της παχυσαρκίας δεν είναι το ίδιο πράγμα και δεν έχουν αντίστοιχα δεδομένα αποτελεσματικότητας. Υπάρχουν μελέτες που δείχνουν ότι η βερβερίνη μπορεί να συμβάλλει σε κάποια μείωση του σωματικού βάρους και του BMI. Ωστόσο, η επίδραση φαίνεται σχετικά περιορισμένη και τα αποτελέσματα των μελετών δεν είναι απόλυτα συνεπή.

Με απλά λόγια:

Υπάρχουν ενδείξεις ότι η βερβερίνη μπορεί να έχει μια μικρή επίδραση στο σωματικό βάρος, όμως τα διαθέσιμα δεδομένα δεν είναι ακόμη αρκετά ισχυρά για να θεωρηθεί αποτελεσματικό συμπλήρωμα αδυνατίσματος.
Και αυτό είναι σημαντικό να το γνωρίζουμε, γιατί η απώλεια βάρους δεν εξαρτάται από έναν μόνο παράγοντα. Με βάση τα διαθέσιμα δεδομένα, η διαχείριση του βάρους επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες, όπως:
• Διατροφή
• Ποιότητα των γευμάτων
• Διατροφικές συνήθειες
• Φυσική δραστηριότητα
• Ύπνος
• Στρες
• Συνολική καθημερινότητα

Είναι ασφαλής η βερβερίνη;

Το ότι η βερβερίνη είναι φυτικής προέλευσης δεν σημαίνει ότι είναι απαραίτητα κατάλληλη για όλους. Οι πιο συχνές ανεπιθύμητες ενέργειες αφορούν το γαστρεντερικό σύστημα και μπορεί να περιλαμβάνουν:

Διάρροια
Δυσκοιλιότητα
Ναυτία
Κοιλιακές κράμπες
Φούσκωμα και γενικότερη γαστρεντερική ενόχληση

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν κάποιος λαμβάνει και φάρμακα, καθώς η βερβερίνη μπορεί να αλληλεπιδράσει με ορισμένες φαρμακευτικές αγωγές.

Για παράδειγμα, μπορεί να ενισχύσει τη δράση φαρμάκων που μειώνουν το σάκχαρο, αυξάνοντας τον κίνδυνο υπογλυκαιμίας. Έχουν επίσης αναφερθεί αλληλεπιδράσεις με φάρμακα όπως η κυκλοσπορίνη, ενώ μπορεί να υπάρχουν αλληλεπιδράσεις και με άλλες φαρμακευτικές αγωγές. Για αυτό, αν λαμβάνεις κάποια φαρμακευτική αγωγή, καλό είναι να μην ξεκινήσεις ένα τέτοιο συμπλήρωμα χωρίς προηγουμένως να το συζητήσεις με τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό σου.
Η χρήση της επίσης αποφεύγεται και δεν συνιστάται κατά την εγκυμοσύνη και τον θηλασμό.

Χρειάζεται τελικά να πάρεις βερβερίνη;

Αυτή είναι ίσως η πιο σημαντική ερώτηση……… Και η απάντηση δεν είναι ίδια για όλους.

Αν ο στόχος είναι η απώλεια βάρους, η βερβερίνη δεν μπορεί να υποκαταστήσει μια συνολική αλλαγή στις διατροφικές συνήθειες. Αν υπάρχει αυξημένο σάκχαρο ή διαβήτης, χρειάζεται εξατομικευμένη αντιμετώπιση και παρακολούθηση. Αν υπάρχει αυξημένη χοληστερόλη, η διατροφή, η άσκηση και, όπου χρειάζεται, η φαρμακευτική αγωγή παραμένουν βασικά στοιχεία της αντιμετώπισης. Η βερβερίνη μπορεί να αποτελεί ένα ενδιαφέρον αντικείμενο έρευνας, όμως δεν χρειάζεται να γίνει το επίκεντρο της προσπάθειας για καλύτερη υγεία.

Τι έχει μεγαλύτερη σημασία στην καθημερινότητα;
Ο στόχος δεν είναι να βρούμε το ένα συμπλήρωμα που θα λύσει όλα τα προβλήματα. Ο στόχος είναι να δημιουργήσουμε έναν τρόπο ζωής που μπορούμε πραγματικά να διατηρήσουμε. Και αυτό σημαίνει ότι η αλλαγή δεν χρειάζεται να είναι απότομη ή τέλεια. Μπορεί να ξεκινήσει με μικρές αλλαγές όπως:
• Ρεαλιστικές αλλαγές στη διατροφή
• Περισσότερη κίνηση μέσα στην ημέρα
• Καλύτερη φροντίδα του ύπνου και της καθημερινότητάς μας
Η βερβερίνη μπορεί να έχει θέση σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, αλλά δεν αποτελεί υποκατάστατο ενός υγιεινού τρόπου ζωής.

Γιατί τελικά, η μακροχρόνια υγεία δεν χτίζεται από ένα συμπλήρωμα. Χτίζεται από τις συνήθειες που επαναλαμβάνουμε καθημερινά.

Συμπέρασμα

Η βερβερίνη είναι μια ενδιαφέρουσα ουσία με αρκετά ερευνητικά δεδομένα, ιδιαίτερα σε σχέση με το σάκχαρο και τα λιπίδια, ενώ υπάρχουν και ενδείξεις για μια μικρή επίδραση στο σωματικό βάρος. Ωστόσο, τα δεδομένα δεν δικαιολογούν την εικόνα ενός «θαυματουργού» συμπληρώματος που συχνά παρουσιάζεται στα social media. Πριν από τη χρήση της χρειάζεται να λαμβάνονται υπόψη η κατάσταση υγείας, η φαρμακευτική αγωγή και οι πιθανές ανεπιθύμητες ενέργειες.
Και πάνω απ’ όλα, αξίζει να θυμόμαστε ότι κανένα συμπλήρωμα δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη διατροφή, την κίνηση και τις υπόλοιπες συνήθειες που διαμορφώνουν τον τρόπο ζωής μας.

Βιβλιογραφία

1. National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). Berberine and Weight Loss: What You Need To Know
2. National Center for Complementary and Integrative Health (NCCIH). Diabetes and Dietary Supplements: What You Need To Know
3. Wang J, Bi C, Xi H, Wei F. Effects of administering berberine alone or in combination on type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis. Front Pharmacol. 2024;15:1455534

Το άρθρο Βερβερίνη: όσα χρειάζεται να γνωρίζεις εμφανίστηκε πρώτα στο Κλινική Διαιτολόγος | Ορσαλία Κώνστα.

Υποκατάστατα γάλακτος: Είναι υγιεινά και τι πρέπει να προσέχουμε;

Orsalia Konsta — Thu, 24 Sep 2026 16:06:07 +0000

Τα υποκατάστατα γάλακτος είναι ουσίες που μοιάζουν με γάλα και παράγονται από φυτικά προϊόντα, γνωστά και ως φυτικά ροφήματα. Τα φυτικά ροφήματα έχουν πλέον γίνει μια πολύ συνηθισμένη επιλογή. Στα ράφια των σούπερ μάρκετ βρίσκουμε πολλές διαφορετικές επιλογές, όπως:

Ρόφημα αμυγδάλου
Ρόφημα σόγιας
Ρόφημα βρώμης
Ρόφημα ρυζιού
Ρόφημα καρύδας

Χρησιμοποιούνται καθημερινά στον καφέ, στα δημητριακά ή στη μαγειρική. Όμως, υπάρχει μια σημαντική παρανόηση: το ότι ένα προϊόν είναι φυτικό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι είναι και πιο υγιεινό.
Η διατροφική του αξία εξαρτάται από το κύριο συστατικό, τη συνταγή του προϊόντος, τον βαθμό επεξεργασίας και κυρίως από το τι περιέχει η διατροφική ετικέτα.

Τι εννοούμε όταν λέμε «φυτικό γάλα»;

Ο όρος «φυτικό γάλα» χρησιμοποιείται ευρέως για ροφήματα που παρασκευάζονται από φυτικές πρώτες ύλες, όπως η σόγια, η βρώμη, τα αμύγδαλα, το ρύζι, οι ξηροί καρποί και οι σπόροι. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για φυτικά ροφήματα που έχουν σχεδιαστεί ώστε να χρησιμοποιούνται αντί για το γάλα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι είναι διατροφικά ισοδύναμα με το αγελαδινό γάλα.

Είναι λοιπόν τα φυτικά ροφήματα υγιεινά;

Η απάντηση είναι: μπορούν να αποτελέσουν μέρος μιας υγιεινής διατροφής, αλλά δεν είναι όλα ίδια.

Δύο φυτικά ροφήματα που φαίνονται παρόμοια στο ράφι μπορεί να έχουν αρκετά διαφορετική διατροφική αξία. Ορισμένα έχουν πολύ μικρή ποσότητα πρωτεΐνης, ενώ άλλα μπορούν να προσφέρουν σημαντικά περισσότερη. Παράλληλα, κάποια προϊόντα είναι εμπλουτισμένα, ενώ άλλα όχι.

Ένα φυτικό ρόφημα μπορεί να διαφέρει από ένα άλλο ως προς:

Ποσότητα πρωτεΐνης
Περιεκτικότητα σε ασβέστιο
Εμπλουτισμό με βιταμίνη D
Εμπλουτισμό με βιταμίνη Β12
Ποσότητα σακχάρων
Περιεκτικότητα σε λιπαρά
Βαθμό επεξεργασίας

Αυτός είναι ο λόγος που η ανάγνωση της ετικέτας είναι τόσο σημαντική.

Πάμε να τα δούμε αναλυτικά:

Ρόφημα Σόγιας

Το ρόφημα σόγιας ξεχωρίζει για την υψηλή περιεκτικότητά του σε πρωτεΐνη, η οποία το καθιστά μία από τις φυτικές επιλογές που προσεγγίζουν περισσότερο διατροφικά το αγελαδινό γάλα.

Σημαντικά χαρακτηριστικά :

Υψηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη
Περιεκτικότητα σε ισοφλαβόνες
Συχνός εμπλουτισμός με ασβέστιο
Συχνός εμπλουτισμός με βιταμίνη D

Ρόφημα αμυγδάλου

Το ρόφημα αμυγδάλου είναι μια δημοφιλής φυτική επιλογή, με χαμηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη και συνήθως χαμηλή ενεργειακή αξία στις μη ζαχαρούχες εκδοχές.

Σημαντικά χαρακτηριστικά :

Χαμηλή ενεργειακή περιεκτικότητα στις μη ζαχαρούχες εκδοχές
Συχνός εμπλουτισμός με ασβέστιο
Συχνός εμπλουτισμός με βιταμίνη D
Χαμηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη
Ακατάλληλο σε περίπτωση αλλεργίας σε ξηρούς καρπούς

Ρόφημα βρώμης

Το ρόφημα βρώμης ξεχωρίζει κυρίως για την κρεμώδη υφή και την ήπια γλυκιά γεύση του, ενώ συνήθως περιέχει λιγότερη πρωτεΐνη από το ρόφημα σόγιας.

Σημαντικά χαρακτηριστικά :

Περιεκτικότητα σε β-γλυκάνες
Κρεμώδης υφή και ήπια γλυκιά γεύση
Συχνός εμπλουτισμός με ασβέστιο
Συχνός εμπλουτισμός με βιταμίνη D και Β12
Χαμηλότερη περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη σε σχέση με τη σόγια

Ρόφημα ρυζιού

Το ρόφημα ρυζιού χαρακτηρίζεται από χαμηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη και ήπια, φυσικά γλυκιά γεύση.

Σημαντικά χαρακτηριστικά :

Ήπια και φυσικά γλυκιά γεύση
Σπάνια προκαλεί αλλεργία
Χαμηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη
Παρουσία ανόργανου αρσενικού
Δεν συνιστάται για παιδιά κάτω των 4 ετών

Ρόφημα καρύδας

Το ρόφημα καρύδας διαφέρει σημαντικά ανάλογα με το προϊόν, καθώς τα ροφήματα καρύδας διαφέρουν από τις πιο συμπυκνωμένες μορφές καρύδας που χρησιμοποιούνται στη μαγειρική.

Σημαντικά χαρακτηριστικά :

Συχνός εμπλουτισμός με ασβέστιο και βιταμίνη D
Χαμηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη
Η διατροφική σύσταση διαφέρει σημαντικά ανάλογα με το προϊόν

Τα 4 βασικά πράγματα που πρέπει να προσέχουμε

1. Πρόσθετα σάκχαρα
Ένα από τα σημαντικότερα σημεία που αξίζει να ελέγχουμε στα φυτικά ροφήματα είναι η ποσότητα των σακχάρων.
Τα περισσότερα φυτικά ροφήματα διαθέτουν πρόσθετη ζάχαρη, ιδιαίτερα στις εκδοχές με γεύσεις, όπως βανίλια ή σοκολάτα. Για καθημερινή χρήση, συνήθως έχει νόημα να αναζητούμε προϊόντα χωρίς πρόσθετη ζάχαρη ή με όσο το δυνατόν μικρότερη ποσότητα.

2. Αλάτι και κορεσμένα λιπαρά
Το «φυτικό» δεν σημαίνει απαραίτητα «χαμηλό σε αλάτι» ή «χαμηλό σε κορεσμένα λιπαρά».
Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν εξετάζουμε συνολικά τα φυτικά υποκατάστατα και όχι μόνο τα ροφήματα.
Για παράδειγμα, προϊόντα που περιέχουν έλαια όπως το λάδι καρύδας ή το φοινικέλαιο μπορεί να έχουν σημαντική ποσότητα κορεσμένων λιπαρών.

3. Πρωτεΐνη και εμπλουτισμός
Αυτό είναι ένα σημείο που συχνά παραβλέπουμε. Αν χρησιμοποιούμε ένα φυτικό ρόφημα ως αντικατάσταση του γάλακτος, δεν πρέπει να κοιτάμε μόνο τις θερμίδες, καθώς δεν είναι όλα τα φυτικά ροφήματα εμπλουτισμένα και δεν έχουν όλα την ίδια ποσότητα πρωτεΐνης. Τα προϊόντα σόγιας, για παράδειγμα, συνήθως περιέχουν την υψηλότερη ποσότητα πρωτεΐνης.

4. Πρόσθετα τροφίμων
Στα φυτικά ροφήματα μπορεί να συναντήσουμε πρόσθετα τροφίμων. Για παράδειγμα:
• Σταθεροποιητές
• Γαλακτωματοποιητές
• Αρωματικές ύλες
• Άλλα συστατικά που βοηθούν στη γεύση, την υφή ή τη σταθερότητα
Μια μεγάλη λίστα συστατικών δεν σημαίνει από μόνη της ότι ένα προϊόν είναι «ανθυγιεινό».

Επομένως, δεν χρειάζεται να φοβόμαστε αυτομάτως κάθε πρόσθετο συστατικό, παρόλα αυτά καλό είναι να γνωρίζουμε σε τι ποσότητα περιέχονται, ενώ τα τρόφιμα που καταναλώνουμε συστηματικά, είναι προτιμότερο να είναι όσο το δυνατόν λιγότερο επεξεργασμένα.

Συμπέρασμα

Τα φυτικά υποκατάστατα γάλακτος μπορούν να έχουν θέση σε μια ισορροπημένη διατροφή. Ωστόσο, η ένδειξη «plant-based» από μόνη της δεν αρκεί για να αξιολογήσουμε τη διατροφική αξία ενός προϊόντος. Ιδιαίτερη σημασία έχουν η περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη, τα σάκχαρα, το αλάτι, τα κορεσμένα λιπαρά, ο εμπλουτισμός με ασβέστιο και βιταμίνες, καθώς και η συνολική σύνθεση του προϊόντος. Όταν ένα τρόφιμο χρησιμοποιείται ως υποκατάστατο ενός άλλου, είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι μπορεί να μην προσφέρει τα ίδια θρεπτικά συστατικά. Κάθε επιλογή έχει διαφορετικά διατροφικά χαρακτηριστικά και, επομένως, η ποικιλία και η ισορροπία στη διατροφή παραμένουν σημαντικές.

Βιβλιογραφία

Karoui R, Bouaicha I. A review on nutritional quality of animal and plant-based milk alternatives: a focus on protein. Front Nutr. 2024 Jul 5;11:1378556
Ramsing R, Santo R, Kim BF, Altema-Johnson D, Wooden A, Chang KB, Semba RD, Love DC. Dairy and Plant-Based Milks: Implications for Nutrition and Planetary Health. Curr Environ Health Rep. 2023 Sep;10(3):291-302
Pérez-Rodríguez ML, Serrano-Carretero A, García-Herrera P, Cámara-Hurtado M, Sánchez-Mata MC. Plant-based beverages as milk alternatives? Nutritional and functional approach through food labelling. Food Res Int. 2023 Nov;173(Pt 1):113244

Το άρθρο Υποκατάστατα γάλακτος: Είναι υγιεινά και τι πρέπει να προσέχουμε; εμφανίστηκε πρώτα στο Κλινική Διαιτολόγος | Ορσαλία Κώνστα.

Μικροθρεπτικά συστατικά: Ποια είναι, τι κάνουν και γιατί είναι τόσο σημαντικά για την υγεία μας;

Orsalia Konsta — Thu, 24 Sep 2026 13:54:03 +0000

Όταν σκεφτόμαστε τη «θρεπτική αξία» κάποιου τροφίμου, το μυαλό μας συχνά πηγαίνει στις θερμίδες, την πρωτεΐνη, τους υδατάνθρακες και τα λιπαρά. Υπάρχει όμως μια ακόμη κατηγορία θρεπτικών συστατικών, που μπορεί να χρειάζεται σε πολύ μικρότερες ποσότητες, αλλά έχει τεράστια σημασία για τη λειτουργία του οργανισμού: τα μικροθρεπτικά συστατικά.

Βιταμίνες, μέταλλα και ιχνοστοιχεία, συμμετέχουν καθημερινά σε εκατοντάδες διαδικασίες μέσα στο σώμα μας. Από την παραγωγή ενέργειας και τη λειτουργία του ανοσοποιητικού, μέχρι την υγεία των οστών, των μυών και του νευρικού συστήματος.
Τι είναι όμως τα μικροθρεπτικά συστατικά; Ποια είναι τα σημαντικότερα; Και από πού μπορούμε να τα προσλάβουμε;

Τι είναι τα μικροθρεπτικά συστατικά;

Τα μικροθρεπτικά συστατικά είναι θρεπτικά συστατικά που ο οργανισμός χρειάζεται σε μικρές ποσότητες, αλλά είναι απαραίτητα για πολλές ζωτικές λειτουργίες.

Στην κατηγορία αυτή ανήκουν κυρίως:

Βιταμίνες
Μέταλλα
Ιχνοστοιχεία

Σε αντίθεση με τα μακροθρεπτικά συστατικά (υδατάνθρακες, πρωτεΐνες και λιπαρά), τα μικροθρεπτικά συστατικά δεν αποτελούν σημαντική πηγή ενέργειας ή θερμίδων. Ο ρόλος τους είναι διαφορετικός: συμμετέχουν και υποστηρίζουν πολλές μεταβολικές και φυσιολογικές λειτουργίες του οργανισμού.

Βιταμίνες

Οι βιταμίνες είναι οργανικές ενώσεις που χρειάζεται το σώμα μας για να πραγματοποιεί μια μεγάλη ποικιλία λειτουργιών. Ανάλογα με τον τρόπο με τον οποίο διαλύονται, χωρίζονται σε δύο βασικές κατηγορίες:

Α) Υδατοδιαλυτές βιταμίνες

Σε αυτές ανήκουν η βιταμίνη C και οι βιταμίνες του συμπλέγματος Β.

Η βιταμίνη C συμβάλλει στη φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού, στη σύνθεση κολλαγόνου και στην προστασία των κυττάρων από το οξειδωτικό στρες.

Οι βιταμίνες του συμπλέγματος Β συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, στον μεταβολισμό των θρεπτικών συστατικών και στην παραγωγή ενέργειας, ενώ ορισμένες είναι σημαντικές για τη λειτουργία του νευρικού συστήματος και τον σχηματισμό των κυττάρων του αίματος.

Β) Λιποδιαλυτές βιταμίνες

Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν οι βιταμίνες A, D, E και K.

Βιταμίνη A: συμβάλλει στη φυσιολογική όραση, τη λειτουργία του ανοσοποιητικού και την αποκατάσταση του δέρματος
Βιταμίνη D: είναι σημαντική για την υγεία των οστών και των μυών και συμβάλλει στη φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού
Βιταμίνη E: έχει αντιοξειδωτική δράση και συμβάλλει στην προστασία των κυττάρων από το οξειδωτικό στρες
Βιταμίνη K: είναι σημαντική για τη φυσιολογική πήξη του αίματος και τη διατήρηση την υγείας των οστών

Μέταλλα

Ορισμένα από τα σημαντικότερα μέταλλα είναι:

Ασβέστιο: Συμβάλλει στην υγεία των οστών και των δοντιών, αλλά και στην απορρόφηση συστατικών
Μαγνήσιο: Συμμετέχει στη φυσιολογική λειτουργία των μυών και του νευρικού συστήματος
Φώσφορος: Αποτελεί σημαντικό συστατικό του DNA μας, συμμετέχει στην ροή ενέργειας μεταξύ των κυττάρων αλλά και στην υγεία των οστών και των δοντιών
Νάτριο: Ρυθμίζει την ισορροπία των υγρών στο σώμα και είναι απαραίτητο για τη σωστή λειτουργία των μυών και του νευρικού συστήματος
Κάλιο: Ελέγχει τη δραστηριότητα της καρδιάς, ρυθμίζει την αρτηριακή πίεση και βοηθά στη σύσπαση των μυών
Χλώριο: Διατηρεί την ισορροπία των υγρών στο σώμα και συμμετέχει στη διαδικασία της πέψης

Ιχνοστοιχεία

Σημαντικά ιχνοστοιχεία είναι:

Σίδηρος: Μεταφέρει το οξυγόνο στο σώμα μέσω του αίματος και προλαμβάνει την αναιμία
Ψευδάργυρος: Ενισχύει το ανοσοποιητικό σύστημα, βοηθά στην αποκατάσταση των κυττάρων και στη σύνθεση πρωτεϊνών
Ιώδιο: Ρυθμίζει τη λειτουργία του θυρεοειδούς αδένα και συμμετέχει στον μεταβολισμό του οργανισμού
Σελήνιο: Προστατεύει τα κύτταρα από τη φθορά ως ισχυρό αντιοξειδωτικό και στηρίζει την λειτουργία του θυρεοειδούς αδένα
Χαλκός: Βοηθά στον σχηματισμό ερυθρών αιμοσφαιρίων και στη διατήρηση υγιών αγγείων και νεύρων
Χρώμιο: Ρυθμίζει τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα, βελτιώνοντας τη δράση της ινσουλίνης
Φθόριο: Προστατεύει το σμάλτο των δοντιών και προλαμβάνει τη δημιουργία τερηδόνας

Ανεπάρκεια Μικροθρεπτικών Συστατικών

Η ανεπαρκής πρόσληψη μικροθρεπτικών συστατικών για μεγάλο χρονικό διάστημα μπορεί να οδηγήσει σε ανεπάρκεια και να επηρεάσει τη φυσιολογική λειτουργία του οργανισμού.

Ορισμένες ομάδες ανθρώπων έχουν αυξημένο κίνδυνο να εμφανίσουν συγκεκριμένες ελλείψεις, ανάλογα με την ηλικία, τη διατροφή, τις ιδιαίτερες ανάγκες τους ή άλλους παράγοντες όπως παρουσία εγκυμοσύνης ή κατά τον θηλασμό.

Για παράδειγμα, ο σίδηρος, η βιταμίνη D, η βιταμίνη Β12, το φυλλικό οξύ και το ασβέστιο είναι μεταξύ των θρεπτικών συστατικών για τα οποία μπορεί να απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή σε συγκεκριμένες περιπτώσεις.

Ωστόσο, δεν σημαίνει ότι κάθε κόπωση ή οποιοδήποτε σύμπτωμα οφείλεται σε έλλειψη βιταμινών ή μετάλλων. Η αξιολόγηση χρειάζεται να γίνεται εξατομικευμένα και, όταν υπάρχει υποψία ανεπάρκειας, σε συνεργασία με γιατρό/ επαγγελματία υγείας.

Μπορεί να πάθουμε κάτι αν λάβουμε «πολύ» από ένα μικροθρεπτικό συστατικό;

Ναι. Περισσότερο δεν σημαίνει πάντα καλύτερα. Η υπερβολική πρόσληψη ορισμένων βιταμινών ή μετάλλων, ιδιαίτερα μέσω συμπληρωμάτων σε υψηλές δόσεις, μπορεί να προκαλέσει ανεπιθύμητες επιδράσεις. Αυτό είναι ένας ακόμη λόγος για τον οποίο τα συμπληρώματα διατροφής δεν θα πρέπει να χρησιμοποιούνται αυθαίρετα ή με τη λογική «όσο περισσότερο, τόσο καλύτερα». Οι ανάγκες διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο και ένα συμπλήρωμα μπορεί να είναι χρήσιμο σε συγκεκριμένες περιπτώσεις, αλλά όχι απαραίτητα για όλους.

Πώς μπορούμε να εξασφαλίσουμε επαρκή πρόσληψη;

Ο πιο απλός και πρακτικός κανόνας είναι η ποικιλία. Μια ισορροπημένη διατροφή που περιλαμβάνει τρόφιμα από διαφορετικές ομάδες μπορεί να προσφέρει ένα ευρύ φάσμα βιταμινών και μετάλλων.

Στην καθημερινότητά σου προσπάθησε να συμπεριλαμβάνεις:

Ποικιλία φρούτων και λαχανικών
Όσπρια
Δημητριακά και προϊόντα ολικής άλεσης
Ξηρούς καρπούς και σπόρους
Γαλακτοκομικά προϊόντα
Ψάρια
Αυγά
Κρέας
Μπαχαρικά

Διαφορετικά τρόφιμα προσφέρουν διαφορετικά θρεπτικά συστατικά. Όσο μεγαλύτερη είναι η ποικιλία μιας ισορροπημένης διατροφής, τόσο περισσότερες είναι οι ευκαιρίες να καλύψεις τις ανάγκες σου.

Συμπερασματικά

Δεν χρειάζεται να γνωρίζεις απ’ έξω όλες τις βιταμίνες και όλα τα μέταλλα για να ακολουθείς μια διατροφή πλούσια σε μικροθρεπτικά συστατικά.

Ξεκίνα από τα βασικά: ποικιλία, ισορροπία και ποιότητα στη διατροφή σου.
Τα μικροθρεπτικά συστατικά μπορεί να χρειάζονται σε μικρές ποσότητες, όμως ο ρόλος τους είναι καθοριστικός. Επέλεξε στο πιάτο σου σε διαφορετικά χρώματα φρούτων και λαχανικών, διαφορετικές πηγές πρωτεΐνης (ψάρι, κοτόπουλο και κόκκινο κρέας), ακατέργαστα τρόφιμα όπως όσπρια, σπόροι, ξηροί καρποί και πολλά μπαχαρικά, είναι εξαιρετικές επιλογές για επαρκή λήψη βιταμινών και μετάλλων.

Τελικά, η σωστή διατροφή δεν αφορά μόνο την ποσότητα που τρώμε ή ένα υγιεινό πιάτο, αλλά και την ποιότητα και την ποικιλία των τροφών που επιλέγουμε.

Βιβλιογραφία

Bailey RL, West KP Jr, Black RE. The epidemiology of global micronutrient deficiencies. Ann Nutr Metab. 2015;66 Suppl 2:22-33
Brown KH, Hess SY, Moore SE, Combs GF Jr, Cashman KD, McNulty H, Allen LH, Krebs NF, Pfeiffer CM, Rybak ME, Osendarp SJ. Neglected micronutrients-considering a broader set of vitamins and minerals in public health nutrition programs worldwide: a narrative review. Am J Clin Nutr. 2025 Sep;122(3):680-694
Marra MV, Bailey RL. Position of the Academy of Nutrition and Dietetics: Micronutrient Supplementation. J Acad Nutr Diet. 2018 Nov;118(11):2162-2173. doi: 10.1016/j.jand.2018.07.022. Erratum in: J Acad Nutr Diet. 2019 Feb;119(2):344

Το άρθρο Μικροθρεπτικά συστατικά: Ποια είναι, τι κάνουν και γιατί είναι τόσο σημαντικά για την υγεία μας; εμφανίστηκε πρώτα στο Κλινική Διαιτολόγος | Ορσαλία Κώνστα.

Πρόσθετα τροφίμων: όσα χρειάζεται να γνωρίζετε

Orsalia Konsta — Thu, 24 Sep 2026 13:20:40 +0000

Τα πρόσθετα τροφίμων είναι ουσίες που χρησιμοποιούνται στα τρόφιμα για συγκεκριμένο σκοπό: για να συντηρούνται τα τρόφιμα περισσότερο και με μεγαλύτερη ασφάλεια, να έχουν καλύτερη υφή, σταθερό χρώμα, πιο ευχάριστη γεύση ή για διατήρηση των θρεπτικών συστατικών. Μπορεί να είναι φυσικής προέλευσης, δηλαδή να προέρχονται από ύλες που υπάρχουν στη φύση ή συνθετικά, δηλαδή να παράγονται εργαστηριακά.

Πρόσθετα και υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα

Το βασικό πρόβλημα στη σύγχρονη διατροφή δεν είναι μόνο η ύπαρξη ενός πρόσθετου στην ετικέτα. Είναι η συχνή κατανάλωση υπερ-επεξεργασμένων τροφίμων: προϊόντων με πολλά πρόσθετα συστατικά, έντονη γεύση, μεγάλη διάρκεια ζωής και συχνά υψηλή περιεκτικότητα σε ζάχαρη, αλάτι, λίπη και αρωματικές ύλες.

Τα τρόφιμα με τα περισσότερα πρόσθετα είναι:

Πατατάκια
Αλλαντικά
Έτοιμα γεύματα
Αναψυκτικά
Συσκευασμένα γλυκά
Μπισκότα
Δημητριακά
Αλείμματα
Προϊόντα τύπου fast food

Τα παραπάνω τρόφιμα είναι μερικά από τα επεξεργασμένα και υπερ-επεξεργασμένα τρόφιμα που καλό είναι να καταναλώνονται περιστασιακά και όχι να αποτελούν τη βάση της καθημερινής διατροφής.

Γιατί χρησιμοποιούνται τα πρόσθετα τροφίμων;

Η βιομηχανία τροφίμων τα χρησιμοποιεί κυρίως για:

Διατήρηση του τροφίμου για περισσότερο χρόνο
Διατήρηση της φρεσκάδας του τροφίμου
Πρόληψη της αλλοίωσης από μικροοργανισμούς
Βελτίωση της υφής
Ενίσχυση της γεύσης
Ενίσχυση του χρώματος
Διευκόλυνση της παραγωγής του τροφίμου
Ενίσχυση της σταθερότητας κατά τη μεταφορά και την αποθήκευση του τροφίμου
Διατήρηση της ποιότητας του τροφίμου

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα τα προϊόντα με πρόσθετα είναι «κακά», ούτε ότι όλα τα προϊόντα χωρίς πρόσθετα είναι αυτόματα υγιεινά. Ένα τρόφιμο μπορεί να έχει λίγα πρόσθετα αλλά πολλή ζάχαρη, αλάτι ή κορεσμένα λιπαρά. Γι’ αυτό χρειάζεται να βλέπουμε συνολικά τη διατροφική του αξία.

Τι σημαίνει το «Ε» στην ετικέτα;

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, τα πρόσθετα τροφίμων δεν επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται αυθαίρετα. Πρέπει πρώτα να αξιολογηθούν ως προς την ασφάλειά τους και έπειτα αναγράφονται στη λίστα συστατικών είτε με το όνομά τους είτε με τον γνωστό κωδικό «Ε».

Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ένα πρόσθετο συστατικό είναι επικίνδυνο
Σημαίνει ότι το πρόσθετο έχει εγκριθεί για χρήση στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις

Το σημαντικό είναι η ποσότητα, η συχνότητα κατανάλωσης και το συνολικό διατροφικό μοτίβο. Οι αρμόδιοι φορείς χρησιμοποιούν την έννοια της «αποδεκτής ημερήσιας πρόσληψης» ( ADI: Acceptable Daily Intake) για να εκτιμήσουν την ποσότητα μιας ουσίας που μπορεί να καταναλώνεται καθημερινά σε βάθος χρόνου χωρίς αξιοσημείωτο κίνδυνο για την υγεία.

Πρόσθετα τροφίμων που απαιτούν προσοχή

Τα πρόσθετα τροφίμων, μπορεί να αφορούν συντηρητικά, γλυκαντικά, αντιοξειδωτικά, χρωστικές, γαλακτωματοποιητές, σταθεροποιητές και άλλα συστατικά που χρησιμοποιούνται ευρέως στα συσκευασμένα προϊόντα τροφίμων. Παρακάτω αναφέρονται τα σημαντικότερα των οποίων η χρήση απαιτεί προσοχή.

1. Νιτρώδη και νιτρικά άλατα σε επεξεργασμένα κρέατα

Χρησιμοποιούνται σε αλλαντικά, μπέικον, λουκάνικα και άλλα επεξεργασμένα κρέατα για συντήρηση, χρώμα και γεύση. Η συχνή κατανάλωση επεξεργασμένου κρέατος έχει συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου του παχέος εντέρου, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.

2. Τεχνητές χρωστικές

Ορισμένες χρωστικές συνδέονται με προειδοποιήσεις στην επισήμανση, ειδικά όσον αφορά την πιθανή επίδραση στη δραστηριότητα και την προσοχή των παιδιών. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε χρωστική είναι τοξική, αλλά είναι καλό να περιορίζουμε τρόφιμα με έντονα τεχνητά χρώματα, όπως ζαχαρωτά, πολύχρωμα γλυκά και αναψυκτικά.

3. Γλυκαντικά

Τα γλυκαντικά χρησιμοποιούνται ως υποκατάστατα ζάχαρης σε light αναψυκτικά, τσίχλες, επιδόρπια, γιαούρτια και προϊόντα «χωρίς ζάχαρη». Για παράδειγμα, η ασπαρτάμη έχει αποδεκτή ημερήσια πρόσληψη 40 mg ανά κιλό σωματικού βάρους στην Ευρώπη, η οποία θεωρείται προστατευτική για τον γενικό πληθυσμό. Παρ’ όλα αυτά, τα προϊόντα με γλυκαντικά που είναι χαμηλά σε θερμίδες, δεν πρέπει να γίνονται αφορμή για υπερκατανάλωση.

4. Βενζοϊκό νάτριο

Το βενζοϊκό νάτριο χρησιμοποιείται ως συντηρητικό, κυρίως σε όξινα τρόφιμα και ποτά, όπως αναψυκτικά, σάλτσες και τουρσιά. Όπως με όλα τα πρόσθετα, σημασία έχει η εγκεκριμένη χρήση, η ποσότητα και η συνολική έκθεση από πολλά τρόφιμα.

5. Ακρυλαμίδιο

Το ακρυλαμίδιο δεν είναι πρόσθετο που προστίθεται στο τρόφιμο. Δημιουργείται κατά το μαγείρεμα σε υψηλές θερμοκρασίες, κυρίως σε αμυλούχα τρόφιμα όπως πατάτες, πατατάκια, τηγανητά και έντονα ψημένα προϊόντα. Η EFSA έχει χαρακτηρίσει την έκθεση σε ακρυλαμίδιο μέσω της διατροφής ως θέμα δημόσιας υγείας, επειδή μπορεί να αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου.

6. Βρωμιούχο φυτικό έλαιο και βρωμικό κάλιο

Κάποια συστατικά που αναφέρονται συχνά σε άρθρα για «επικίνδυνα πρόσθετα» δεν έχουν την ίδια νομική κατάσταση σε όλες τις χώρες. Για παράδειγμα, το βρωμιούχο φυτικό έλαιο — BVO — δεν αποτελεί πλέον επιτρεπόμενο πρόσθετο στις ΗΠΑ, καθώς η FDA ανακάλεσε την άδεια χρήσης του το 2024.

Αυτό δείχνει γιατί είναι σημαντικό να ελέγχουμε όχι μόνο τι διαβάζουμε στο διαδίκτυο, αλλά και τι ισχύει στη χώρα ή την αγορά όπου αγοράζουμε τρόφιμα.

Πώς να μειώσετε τα πρόσθετα στην καθημερινή διατροφή

Η λύση δεν είναι ο φόβος. Είναι η ενημέρωση και οι απλές, σταθερές επιλογές.Προτιμήστε περισσότερα φρέσκα και ακατέργαστα τρόφιμα όπως:

Προτιμήστε περισσότερα φρέσκα και ακατέργαστα τρόφιμα όπως:
Φρούτα, λαχανικά, όσπρια, σπόρους, ξηρούς καρπούς, αυγά, ψάρι, κοτόπουλο
Προτιμήστε λιγότερο επεξεργασμένα ή ζυμωμένα τρόφιμα:
Γιαούρτι, τυρί, κεφίρ, δημητριακά και προϊόντα ολικής άλεσης
Μειώστε τα αλλαντικά, τα λουκάνικα, το μπέικον και τα έτοιμα κρεατοσκευάσματα
Διαβάστε τη λίστα συστατικών. Όσο πιο μεγάλη και περίπλοκη είναι, τόσο περισσότερο αξίζει να προβληματιστείτε.
Μην επιλέγετε ένα προϊόν μόνο επειδή γράφει «light», «fitness», «χωρίς ζάχαρη» ή «υγιεινό». Ελέγξτε συνολικά τα συστατικά.
Περιορίστε αναψυκτικά, συσκευασμένα γλυκά, τυποποιημένα σνακ και έτοιμα γεύματα
Μαγειρέψτε πιο συχνά στο σπίτι, ώστε να γνωρίζετε τι βάζετε στο φαγητό σας

Το μέλλον των πρόσθετων τροφίμων

Η τεχνολογία τροφίμων εξελίσσεται συνεχώς. Νέες μέθοδοι παραγωγής, η βιοτεχνολογία και πιο «καθαρές» τεχνικές συντήρησης μπορούν να οδηγήσουν σε ασφαλέστερα, πιο βιώσιμα και πιο ποιοτικά τρόφιμα. Παράλληλα, οι αρμόδιοι φορείς επανεξετάζουν τα πρόσθετα όταν υπάρχουν νέα επιστημονικά δεδομένα ή αλλαγές στην κατανάλωση του πληθυσμού.

Τι να θυμάστε

Τα πρόσθετα τροφίμων δεν είναι όλα ίδια. Κάποια είναι απαραίτητα για την ασφάλεια και τη σταθερότητα των τροφίμων, ενώ άλλα υπάρχουν κυρίως για να κάνουν ένα υπερ-επεξεργασμένο προϊόν πιο ελκυστικό.

Το πιο σημαντικό βήμα είναι να επιστρέψουμε σε μια πιο απλή διατροφή:

Περισσότερα τρόφιμα κοντά στη φυσική τους μορφή
Λιγότερα προϊόντα με μεγάλη λίστα συστατικών
Λιγότερα αναψυκτικά
Λιγότερα αλλαντικά
Λιγότερα έτοιμα σνακ και συσκευασμένα τρόφιμα

Δεν χρειάζεται πανικός. Χρειάζεται γνώση, μέτρο και καλύτερες καθημερινές επιλογές. Την επόμενη φορά που θα βρεθείτε μπροστά σε ένα ράφι σούπερ μάρκετ, αφιερώστε λίγα δευτερόλεπτα στην ετικέτα. Η διατροφή μας χτίζεται από μικρές αποφάσεις και αυτές οι αποφάσεις, όταν επαναλαμβάνονται κάθε μέρα, κάνουν τη διαφορά.

Βιβλιογραφία

Lane MM, Gamage E, Du S, Ashtree DN, McGuinness AJ, Gauci S, Baker P, Lawrence M, Rebholz CM, Srour B, Touvier M, Jacka FN, O’Neil A, Segasby T, Marx W. Ultra-processed food exposure and adverse health outcomes: umbrella review of epidemiological meta-analyses. 2024 Feb 28;384:e077310
Warner JO. Artificial food additives: hazardous to long-term health? Arch Dis Child. 2024 Oct 18;109(11):882-885
Chazelas E, Pierre F, Druesne-Pecollo N, Esseddik Y, Szabo de Edelenyi F, Agaesse C, De Sa A, Lutchia R, Gigandet S, Srour B, Debras C, Huybrechts I, Julia C, Kesse-Guyot E, Allès B, Galan P, Hercberg S, Deschasaux-Tanguy M, Touvier M. Nitrites and nitrates from food additives and natural sources and cancer risk: results from the NutriNet-Santé cohort. Int J Epidemiol. 2022 Aug 10;51(4):1106-1119

Το άρθρο Πρόσθετα τροφίμων: όσα χρειάζεται να γνωρίζετε εμφανίστηκε πρώτα στο Κλινική Διαιτολόγος | Ορσαλία Κώνστα.

Δυσκοιλιότητα και διατροφή: Τι να τρώτε για καλύτερη λειτουργία του εντέρου

Orsalia Konsta — Tue, 21 Jul 2026 07:19:55 +0000

Η δυσκοιλιότητα είναι ένα από τα συχνότερα προβλήματα του πεπτικού συστήματος. Μπορεί να προκαλέσει δυσφορία, κοιλιακό άλγος, φούσκωμα, αίσθημα βάρους και δυσκολία στην καθημερινότητα. Παρότι δεν οφείλεται πάντοτε στη διατροφή, οι επιλογές μας στο φαγητό και στον τρόπο ζωής μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά τη λειτουργία του εντέρου.
Στο παρόν άρθρο θα εξετάσουμε πώς η διατροφή και ορισμένες καθημερινές συνήθειες μπορούν να συμβάλουν στην καλύτερη λειτουργία του εντέρου.

Τι είναι η δυσκοιλιότητα;

Η δυσκοιλιότητα δεν σημαίνει απλώς ότι κάποιος δεν πηγαίνει καθημερινά στην τουαλέτα. Η φυσιολογική συχνότητα των κενώσεων διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο. Για παράδειγμα είναι φυσιολογικό για έναν άνθρωπο να έχει κένωση κάθε μέρα, αλλά και κάθε δύο ή τρεις ημέρες.
Συνήθως μιλάμε για δυσκοιλιότητα όταν εμφανίζονται ένα ή περισσότερα από τα παρακάτω:
• Λιγότερες από τρεις κενώσεις την εβδομάδα
• Σκληρά, ξηρά ή σβολώδη κόπρανα
• Έντονη προσπάθεια ή πόνος κατά την κένωση
• Αίσθημα ότι το έντερο δεν άδειασε πλήρως
• Αίσθημα απόφραξης ή δυσκολίας στην αποβολή των κοπράνων

Ποιες είναι οι συχνότερες αιτίες;

Η δυσκοιλιότητα μπορεί να έχει περισσότερες από μία αιτίες. Συχνά σχετίζεται με:
• Χαμηλή πρόσληψη φυτικών ινών
• Ανεπαρκή κατανάλωση υγρών ή αφυδάτωση
• Περιορισμένη φυσική δραστηριότητα
• Αλλαγές στο καθημερινό πρόγραμμα ή στα γεύματα
• Συστηματική αναβολή της επίσκεψης στην τουαλέτα / έλλειψη χρόνου
• Άγχος και αλλαγές στη ρουτίνα
• Εγκυμοσύνη
• Παθήσεις όπως ο υποθυρεοειδισμός, ο διαβήτης ή ορισμένες διαταραχές του πεπτικού συστήματος
• Φάρμακα και συμπληρώματα, όπως οπιοειδή αναλγητικά, σίδηρος και ορισμένα αντικαταθλιπτικά
* Δεν πρέπει να λαμβάνεται, να διακόπτεται ή να τροποποιείται κανένα φάρμακο χωρίς προηγούμενη επικοινωνία με γιατρό.

Ο ρόλος των φυτικών ινών

Οι φυτικές ίνες αποτελούν βασικό σύμμαχο για τη φυσιολογική λειτουργία του εντέρου. Βοηθούν στην αύξηση του όγκου των κοπράνων, στη συγκράτηση νερού και, ανάλογα με τον τύπο τους, στη διευκόλυνση της εντερικής διέλευσης.

1. Διαλυτές φυτικές ίνες
Οι διαλυτές ίνες απορροφούν νερό και σχηματίζουν μια ουσία που μοιάζει με γέλη. Με αυτόν τον τρόπο μπορούν να συμβάλουν στη δημιουργία πιο μαλακών κοπράνων.
Πηγές διαλυτών ινών είναι:
• Βρώμη
• Όσπρια
• Μήλα
• Αχλάδια
• Εσπεριδοειδή
• Καρότα
• Ξηροί καρποί
• Ψύλλιο
2. Αδιάλυτες φυτικές ίνες
Οι αδιάλυτες ίνες αυξάνουν τον όγκο των κοπράνων και μπορούν να υποστηρίξουν την κινητικότητα του εντέρου.
Βρίσκονται κυρίως σε:
• Δημητριακά ολικής άλεσης
• Φλούδα πολλών φρούτων και λαχανικών
• Πράσινα φυλλώδη λαχανικά
• Σπόρους
• Καστανό ρύζι και γενικά στα προϊόντα ολικής άλεσης.
Για τους ενήλικες, θεωρείται ότι η πρόσληψη περίπου 25 γραμμαρίων φυτικών ινών την ημέρα είναι επαρκής για τη φυσιολογική λειτουργία του εντέρου. Οι διεθνείς οδηγίες για τη δυσκοιλιότητα αναφέρουν συνήθως συνολική πρόσληψη περίπου 20–30 γραμμαρίων ημερησίως, ανάλογα με τις ανάγκες και την ανοχή του ατόμου.

Αυξήστε τις ίνες σταδιακά

Μια απότομη αύξηση των φυτικών ινών μπορεί να προκαλέσει αέρια, κοιλιακές κράμπες και κολικούς. Είναι προτιμότερο οι αλλαγές να γίνονται σταδιακά, μέσα σε μερικές ημέρες ή εβδομάδες, και να συνοδεύονται από επαρκή κατανάλωση υγρών.

Πόσο σημαντικό είναι το νερό;

Οι φυτικές ίνες χρειάζονται υγρά για να λειτουργήσουν αποτελεσματικά. Όταν αυξάνεται η πρόσληψή τους χωρίς επαρκή ενυδάτωση, τα κόπρανα μπορεί να παραμείνουν σκληρά και η δυσκοιλιότητα να επιδεινωθεί, άρα δε θέλουμε μόνο αύξηση φρούτων και λαχανικών αλλά με ταυτόχρονη κατανάλωση νερού.
Δεν υπάρχει μία ποσότητα νερού που να είναι κατάλληλη για όλους. Οι ανάγκες εξαρτώνται από την ηλικία, το σωματικό βάρος, τη δραστηριότητα, τη θερμοκρασία του περιβάλλοντος, την παρουσία εγκυμοσύνης και την κατάσταση της υγείας. Άτομα με καρδιακή ή νεφρική νόσο, ή με ιατρική οδηγία περιορισμού υγρών, πρέπει να ακολουθούν τις εξατομικευμένες συστάσεις του γιατρού τους.
Γενικά προτείνεται κατανάλωση:
• 30ml νερού ανά κιλό σωματικού βάρους, την ημέρα
Δηλαδή: Για έναν υγιή άνδρα 80 κιλών οι ημερήσιες ανάγκες του σε νερό είναι: 30*80=2400ml νερού, δηλαδή περίπου 2,5 λίτρα.
• Η σωματική άσκηση ή η έντονη εφίδρωση είναι παράγοντες που αυξάνουν τις ανάγκες μας σε υγρά.

Ποιες τροφές καλό είναι να περιορίζονται;

Δεν υπάρχουν συγκεκριμένα τρόφιμα που προκαλούν δυσκοιλιότητα σε όλους. Συχνά, όμως, το πρόβλημα επιδεινώνεται όταν το μεγαλύτερο μέρος της διατροφής αποτελείται από τρόφιμα φτωχά σε φυτικές ίνες.
Καλό είναι να περιορίζονται:
• Λευκό ψωμί και απλοί υδατάνθρακες
• Επεξεργασμένα δημητριακά και τρόφιμα
• Κόκκινο κρέας
• Γεύματα fast food
• Τηγανητά και πολύ λιπαρά φαγητά
• Συσκευασμένα γλυκίσματα και αρτοσκευάσματα
• Πατατάκια και αλμυρά snacks
• Επεξεργασμένα κρέατα και αλλαντικά

Ο ρόλος της σωματικής δραστηριότητας

Η συστηματική άσκηση μπορεί να υποστηρίξει την κινητικότητα του εντέρου και τη συνολική λειτουργία του πεπτικού συστήματος. Δεν είναι απαραίτητη η έντονη προπόνηση. Ακόμη και το καθημερινό περπάτημα, οι ήπιες διατάσεις ή το ποδήλατο μπορούν να αποτελέσουν χρήσιμες επιλογές, ανάλογα με τη φυσική κατάσταση του ατόμου.
• Προτείνονται 150’ φυσικής δραστηριότητας την εβδομάδα
π.χ. Περίπου 20 λεπτά περπάτημα την ημέρα

Άλλες συνήθειες και πρακτικές

• Μην αγνοείτε την ανάγκη για κένωση
• Αφιερώστε αρκετό χρόνο στην τουαλέτα, χωρίς υπερβολική πίεση
• Δοκιμάστε να πηγαίνετε περίπου την ίδια ώρα κάθε ημέρα, π.χ. μετά το πρωινό
• Χρησιμοποιήστε ένα χαμηλό σκαμνάκι για τα πόδια, ώστε τα γόνατα να βρίσκονται λίγο ψηλότερα από τους γοφούς
• Διατηρήστε όσο γίνεται σταθερό πρόγραμμα γευμάτων και ύπνου

Συχνές ερωτήσεις

Είναι ασφαλής η καθημερινή κατανάλωση δαμάσκηνων;
Για τους περισσότερους υγιείς ενήλικες, μια μικρή ποσότητα μπορεί να ενταχθεί στην καθημερινή διατροφή. Η υπερβολική κατανάλωση μπορεί να προκαλέσει φούσκωμα, κράμπες ή διάρροια. Συχνά προτείνεται χυμός από δαμάσκηνα και μάλιστα ζεστός φαίνεται να έχει καλύτερα αποτελέσματα.

Πότε χρειάζεται η χρήση καθαρτικών και άλλων σκευασμάτων;
Τα καθαρτικά δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται χωρίς ιατρική καθοδήγηση. Η κατάλληλη επιλογή εξαρτάται από την αιτία και τη διάρκεια της δυσκοιλιότητας. Ιδιαίτερα τα διεγερτικά καθαρτικά δεν πρέπει να αποτελούν την πρώτη και μόνιμη λύση χωρίς συμβουλή επαγγελματία υγείας, καθώς μακροπρόθεσμα μπορεί να επιδεινώσουν τα συμπτώματα της δυσκοιλιότητας.

Πότε πρέπει να απευθυνθείτε σε γιατρό;
Χρειάζεται ιατρική αξιολόγηση όταν η δυσκοιλιότητα επιμένει παρά τις αλλαγές στη διατροφή και στον τρόπο ζωής, εμφανίζεται ξαφνικά ή επανέρχεται συχνά.
Άμεση επικοινωνία με γιατρό απαιτείται όταν συνυπάρχουν:
• Πολλές ημέρες χωρίς κένωση
• Επαναλαμβανόμενα συμπτώματα ή συμπτώματα που δεν υποχωρούν
• Αίμα στα κόπρανα ή αιμορραγία από το ορθό
• Συνεχής ή έντονος κοιλιακός πόνος
• Αδυναμία αποβολής αερίων
• Εμετός ή πυρετός
• Ανεξήγητη απώλεια βάρους
• Έντονη διάταση της κοιλιάς
• Οικογενειακό ιστορικό καρκίνου του παχέος εντέρου ή του ορθού

Συμπέρασμα

Η σχέση ανάμεσα στη δυσκοιλιότητα και τη διατροφή είναι σημαντική, αλλά η λύση συνήθως δεν βρίσκεται σε ένα «θαυματουργό» τρόφιμο. Η καλύτερη προσέγγιση βασίζεται σε ένα σύνολο καθημερινών συνηθειών:
• Σταδιακή αύξηση των φυτικών ινών
• Κατανάλωση φρούτων, λαχανικών, οσπρίων και δημητριακών ολικής άλεσης
• Επαρκής πρόσληψη νερού και άλλων υγρών
• Τακτική φυσική δραστηριότητα
• Σταθερή ρουτίνα γευμάτων, ύπνου και κενώσεων
• Περιορισμός των υπερεπεξεργασμένων και πολύ λιπαρών τροφίμων

Όταν τα συμπτώματα επιμένουν, η συμβουλή γιατρού και διαιτολόγου-διατροφολόγου είναι απαραίτητη, ώστε να διερευνηθεί η αιτία και να διαμορφωθεί ένα ασφαλές, εξατομικευμένο πλάνο.

Βιβλιογραφία

1. Dimidi E, van der Schoot A, Barrett K, Farmer AD, Lomer MC, Scott SM, Whelan K. British Dietetic Association Guidelines for the Dietary Management of Chronic Constipation in Adults. J Hum Nutr Diet. 2025 Oct;38(5):e70133
2. Van Der Schoot A, Katsirma Z, Whelan K, Dimidi E. Systematic review and meta-analysis: Foods, drinks and diets and their effect on chronic constipation in adults. Aliment Pharmacol Ther. 2024 Jan;59(2):157-174
3. Chang L, Chey WD, Imdad A, Almario CV, Bharucha AE, Diem S, Greer KB, Hanson B, Harris LA, Ko C, Murad MH, Patel A, Shah ED, Lembo AJ, Sultan S. American Gastroenterological Association-American College of Gastroenterology Clinical Practice Guideline: Pharmacological Management of Chronic Idiopathic Constipation. Gastroenterology. 2023 Jun;164(7):1086-1106

Το άρθρο Δυσκοιλιότητα και διατροφή: Τι να τρώτε για καλύτερη λειτουργία του εντέρου εμφανίστηκε πρώτα στο Κλινική Διαιτολόγος | Ορσαλία Κώνστα.